01/05/2026
Эх хэлэндээ гологдсон Ex орон
Хаврын хавсарга хавирга нэвт үлээсэн хүйтэндүү өдөр байна. Сэлбэ голын эрэг хөвөөгөөр алхаж явахуй миний урдуур хойгуур золбин ноход шиншлэн шогших ба замын хоёр талаар баригдсан хөгжлийн гайхамшиг болсон өндөр байшингуудыг над шиг шохоорхон харах янз алга. Би эдгээр хоол шиншлэн шогшигч нохдоос ялгаатай нь бодолд дарагдан сэлгүүцэхээс өөр чухал ажилгүй тул хөгжлийг гайхан балмагдаад байгаа янзтай.
Дэмий сэлгүүцэн алхах гайхалтай. Зам гудас таарах адал явдал, эрээвэр хураавар элдэв үйл, машин тэрэг сонжин, зөрөн өнгөрөх хүн бүрийн ааш аягийг ажиглахын ялдамд тэдний бавтналдан өгүүлэлцэх үгс салхиар туугдан чихнээ ирэхийг тосон чагнаархана. Зарим үгийг онолдуулан сонсох ба сонссон үгнээсээ юун тухай бавтналдан байгааг таах гэж оролдох зугаатай. Энэ зуур хэл ярианы тухай эрэгцүүлэн бодохоо ч үл мартах. Хэл яагаад мөхдөг юм бэ. Мөхсөн хэл гэж юуг хэлээд буй хэрэг вэ гэх мэт.
Мөхсөн хэл гэдэг мэдээж тухайн хэлээр ярилцдаг хүмүүс нь үгүй болсон эсвээс эх хэлээ голж өөр хэлээр харилцдаг болсоны дүнд (өөр хэлт үндэстэнтэй хэт дотносон янагшиж, нэг болон сууснаас үүдэн шинэ хэлэнд уусаж алга болох) хэрэглэгдэхээ больсон түүхэн хэлийг нэрлэж буй. Боловсролын системдээ янаг улсынхаа хэлийг оруулан хэрэглэх болсоноос маш олон соёл устан үгүй болсоор л байх. Даяаршил гэх сайхан нэрийн дор англи хэл хүчээ авч цөөнхүүдийн хэл соёл устсаар л...Үүнийг санахуй Монгол ээжүүдийн зургаан настнууддаа харийн хэлийг сургах ёстой хэмээлцэн шуугих дүр нүднээ тодорч би гашуудалтайгаар инээвхийлэв. Монгол гэдэг үндэстэн оршин тогтнох, ахуй, өв соёлын маш том дархлааг устгахаар уйлагнан дуугарагч эмс юутай гаслантай.
Бичгийн соёл үгүйгээс болж мөхсөн хэл энэ дэлхийд олон бий. Индианчууд, аборигенчуудын тэр олон овог аймаг тус тусын хэлтэй байсан гээд л бод доо. Тэр бүгдийн ихэнх нь бичгийн соёлгүйгээс болон устаж үгүй болсон. Зарим хэл нь угсаатан судлаачид болон сонирхогчдын ачаар бичигдэн хоцорч, багахан ч атугай судлагдсан байдаг. Гэхдээ л тэдгээр угсаатны 26-28 овгийн 250 гаруй хэл ихэнх нь түүхийн он жилийн уртад мартагдан устжээ. Хэл мөхвөл соёл устаж тухайн соёлыг тээгч угсаатан устсан гэсэн үг.
