30/04/2026
ĐẠO DIỄN NGUYỄN HẢI NINH – NGƯỜI MỞ ĐƯỜNG CHO ĐIỆN ẢNH CÁCH MẠNG VIỆT NAM
Trong bài viết ngày 06/02/2013, báo Tin tức Thông tấn xã Việt Nam dẫn lại chia sẻ của đạo diễn Nguyễn Hải Ninh (1931–2013) lúc sinh thời: “Trong khó khăn, thiếu thốn, những người nghệ sĩ như ông khi đó chỉ có một mục đích duy nhất đó là tập trung làm phim để góp phần vào cuộc đấu tranh của toàn dân tộc. Người nghệ sĩ cũng chính là chiến sĩ trên mặt trận văn hóa; không ai đòi hỏi lợi ích riêng cho bản thân; lao động của người nghệ sĩ thực sự rất cực nhọc”. Với ông, lao động nghệ thuật trong thời chiến là quá trình bền bỉ, đòi hỏi sự kiên trì và dấn thân. Chính quan niệm ấy đã giúp ông tạo nên những tác phẩm nổi bật, để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng công chúng nhiều thế hệ. Tinh thần dấn thân vì nghệ thuật là lý tưởng chung của thế hệ đạo diễn điện ảnh Cách mạng Việt Nam, một thế hệ coi nghệ thuật là một phần của một cuộc đấu tranh chung vì độc lập dân tộc, thế hệ vượt qua muôn vàn khó khăn để tiếp tục sáng tạo nên những bộ phim vẫn được coi là "tượng đài nghệ thuật”, "kinh điển” cho đến ngày hôm nay.
Nguyễn Hải Ninh là một trong những đạo diễn góp phần đặt nền móng cho nền điện ảnh Cách mạng Việt Nam. Ông thuộc thế hệ học viên của lớp quay phim đầu tiên do Cục Điện ảnh đào tạo (1956) và lớp đạo diễn đầu tiên của Trường Điện ảnh Việt Nam (nay là Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội). Ông giữ chức vụ Giám đốc Hãng phim truyện Việt Nam từ năm 1984 đến 1994. Tên tuổi của ông gắn liền với tác phẩm kinh điển “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm” (1972), bộ phim được ghi nhận là phim nhựa đầu tiên (hoặc phim nhựa hai tập đầu tiên) của điện ảnh Cách mạng nước nhà. Bộ phim đánh dấu bước tiến về chất liệu thể hiện của điện ảnh Cách mạng, khẳng định vai trò tiên phong của ông trong việc định hình diện mạo cho điện ảnh Cách mạng thời kỳ đầu.
Cuộc đời của Nguyễn Hải Ninh là một bản anh hùng ca về sự hòa quyện giữa vai trò người lính và người nghệ sĩ. Ông dấn thân vào con đường Cách mạng từ sớm, đi bộ đội vào năm 1947 khi mới chỉ 16 tuổi và ông dành 4 năm phục vụ trong lực lượng Vệ quốc đoàn cho đến năm 1951. Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, ông tiếp tục hoạt động với tư cách một "chiến sĩ trên mặt trận văn hóa”, dùng trải nghiệm chiến đấu và quan sát thực tế để tiếp tục sáng tạo nghệ thuật. Ông quan niệm vốn sống là "đôi cánh" để sáng tạo, là điểm tựa cho người nghệ sĩ mang lại những tác phẩm mang hơi thở đời sống, thấu hiểu được đời sống và tình cảm của nhân dân.
Đạo diễn Nguyễn Hải Ninh đặc biệt thành công với đề tài chiến tranh Cách mạng, khi khắc họa và tôn vinh tinh thần chiến đấu hào hùng của dân tộc. Trong những tác phẩm của ông, con người Việt Nam hiện lên với nghị lực sống bền bỉ, cố gắng giữ lấy những tình cảm tốt đẹp ngay cả trong hoàn cảnh bi kịch của một thời bom rơi lửa đạn. Những tác phẩm ấy mang giá trị nhân văn sâu sắc, cất lên tiếng nói chung của nhân loại về về nỗi đau chiến tranh và khát vọng hòa bình qua những số phận kiên cường trong lửa đạn. Đặc biệt, tình yêu sâu nặng dành cho mảnh đất Hà Nội được ông kiên trì theo đuổi và gửi gắm trọn vẹn qua phim kinh điển “Em bé Hà Nội”.
Sự nghiệp của ông tỏa sáng với những tác phẩm điện ảnh kinh điển, giàu tính sử thi và giá trị nhân văn như “Người chiến sĩ trẻ”, “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm”, “Em bé Hà Nội”, “Mối tình đầu”, “Thành phố lúc rạng đông” v.v Trong đó, nhiều bộ phim được ghi nhận bằng những giải trong nước và quốc tế. Phim đầu tay của ông “Người chiến sĩ trẻ” (1964) giành Bông sen vàng LHP Việt Nam lần thứ nhất (1970) và Bằng khen của Hội Điện ảnh và Đoàn thanh niên Komsomol Liên Xô tại LHP Quốc tế Moskva. Phim “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm” (1972) giành được giải của Hội đồng hòa bình Thế giới và Giải nữ diễn viên xuất sắc cho Trà Giang tại LHP Quốc tế Moskva. Đặc biệt, phim “Em bé Hà Nội” (1973) - bản anh hùng ca thầm lặng về sức sống và tình người giữa hoang tàn chết chóc, lấy cảm hứng từ cuộc dội bom B-52 năm 1972 tại Hà Nội, đoạt giải Bông sen Vàng tại LHP Việt Nam lần thứ hai (1973) và Giải đặc biệt tại LHP Quốc tế Moskva (1975). Những giải thưởng này ghi nhận tài năng và sự nỗ lực của ông, khẳng định vị trí của ông như một đạo diễn tiêu biểu, được công chúng cũng như giới phê bình đón nhận.
Với những đóng góp nổi bật cho điện ảnh, đạo diễn Hải Ninh đã được Nhà nước trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân vào năm 1984. Đến năm 2007, ông tiếp tục được vinh danh bằng Giải thưởng Hồ Chí Minh cho cụm tác phẩm gồm “Em bé Hà Nội”, “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm”, “Người chiến sĩ trẻ”, “Mối tình đầu” và “Thành phố lúc rạng đông”. Cùng với đó, Giải Cống hiến trọn đời năm 2008 một lần nữa ghi nhận những cống hiến xuất sắc và bền bỉ của ông, khẳng định dấu ấn mà vị đạo diễn tài năng đóng góp cho điện ảnh Việt Nam.
Nhân dịp 30 - 4, ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, CLB Điện ảnh trân trọng gửi lời tri ân và tôn vinh cống hiến của đạo diễn Nguyễn Hải Ninh đối với nền điện ảnh Việt Nam.
Bài viết: Minh Thư
Ảnh: Duy Nam